ހޫނު މޫސުމުގެ ހިތްގައިމު ރެޔެކެވެ. ބޭރުގައި މަޑުކޮށްލައިގެން އިންދާ ކުއްޖަކު އައިސް އަތުގައި ޖަހާލީ މަދިރިއެއް ހެފުމުންނެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުމެން އެންމެންނަށްވެސް އާންމު ތަޖުރިބާއެކެވެ. ނަމަވެސް، އިންސާނެއްގެ ގަޔަށް މަދިރިއެއް ތިރިކޮށްލައި، ލޭ ބޮއެލުމަކީ ހަމައެކަނި އުނދަގުލެއް ނޫނެވެ. މިއީ އެތައް މިލިއަން އަހަރެއްގެ ތެރޭގައި މަދިރިތަކަށް އައިސްފައިވާ އިވޮލިއުޝަނަރީ ބޮޑު ބަދަލެއްގެ ނަތީޖާއެވެ.
ސައިންސްވެރިން ހޯދާފައިވާ ގޮތުގައި، މީގެ އެތައް މިލިއަން އަހަރެއް ކުރިން މަދިރިތައް އުޅުނީ ހަމައެކަނި ޖަންގަލީގެ ޖަނަވާރުތަކުގެ ލޭ ބޯށެވެ. ނަމަވެސް، އިންސާނުންގެ އާބާދީތައް ބޮޑުވެ، ދުނިޔެއަށް އައި ބަދަލުތަކާއެކު، ބައެއް ބާވަތުގެ މަދިރިތައް ވަނީ އިންސާނުންގެ ލޭ ބުއިމަށް ހާއްސަވެފައެވެ. މިއީ ދުނިޔޭގެ ސިއްހަތަށް ކުރިމަތިވި އެންމެ ބޮޑު އެއް ގޮންޖެހުމުގެ ފެށުމެވެ.
މި ބަދަލު އައިސްފައިވަނީ ކުއްލިއަކަށް ނޫނެވެ. އެފްރިކާގެ ޖަންގަލިތަކުގައި އުޅުނު މަދިރިތައް، އިންސާނުންގެ ވަޒަންތަކަށް ބަދަލުވާން ފެށީ މޫސުމަށް އައި ބަދަލުތަކެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ހަނަފަސް މޫސުން ދިގުލައިގެން ދިއުމުން، މަދިރިތަކަށް ބިސްއަޅާނެ ފެންގަނޑުތައް ހޯދަން މަޖުބޫރުވިއެވެ.
އިންސާނުން ފެން ރައްކާކުރާ ތަންތަނަކީ މަދިރިތަކަށް ލިބުނު އެންމެ ފަސޭހަ ހައްލެވެ.
“އިންސާނުންނަކީ މަދިރިތަކަށް އެންމެ ފުރިހަމަ ދިރިއުޅުން ހޯދައިދޭ ބައެއް. އަހަރެމެންގެ ވަށައިގެން އަބަދުވެސް ފެން ހުރޭ، އަދި އަހަރެމެންނަކީ ގައިގައި އިސްތަށި މަދު، ގިނަ ބަޔަކު އެއްތަނެއްގައި އުޅޭ ބައެއް،” ރޮކްފެލާ ޔުނިވާސިޓީގެ ސައިންސްވެރިޔާ ލެސްލީ ވޮޝޯލް ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ.
ފައިލޭރިއާ ޖައްސާ ކިއުލެކްސް މަދިރި -- ފޮޓޯ/ ސީޑީސީ
އޭޑީސް އޭޖިޕްޓީ މަދިރީގެ ސިކުނޑިއަށް އައި ބަދަލު
ދުނިޔޭގައި 3،500 އަށްވުރެ ގިނަ ބާވަތުގެ މަދިރި އުޅޭއިރު، އިންސާނުންނަށް އެންމެ ބޮޑަށް ލޯބިކުރަނީ އޭގެ ތެރެއިން މަދު ބާވަތެކެވެ. މީގެ ތެރެއިން އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް ބާވަތަކީ އޭޑީސް އޭޖިޕްޓީ (Aedes aegypti) އެވެ. ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، މި މަދިރިތަކުގެ ސިކުނޑީގައި އިންސާނުންގެ ވަސް ދެނެގަތުމަށް ހާއްސަ ނިޒާމެއް ވަނީ އުފެދިފައެވެ.
އިންސާނުންގެ ހަމުގައި އުފެދޭ ތެޔޮ ނުވަތަ ސީބަމްގައި ހިމެނޭ ޑެކަނާލް އަދި އަންޑެކަނާލް ފަދަ ކެމިކަލްތަކުގެ ވަސް ދެނެގަތުމަށް، މި މަދިރިތަކުގެ ސިކުނޑީގައި ހާއްސަ ގްލޯމެރޫލަސްއެއް މަސައްކަތް ކުރެއެވެ.
މީގެ އިތުރުން، އިންސާނުންގެ ވަސް ދެނެގަތުމަށް އެހީތެރިވެދޭ "އޯއާރް4" ކިޔާ ރިސެޕްޓަރެއް މި މަދިރިތަކުގެ އެންޓެނާގައި ވަރަށް ގިނައިން ހުރެއެވެ. މި ރިސެޕްޓަރުގެ ސަބަބުން، އެހެން ޖަނަވާރުތަކުގެ ތެރެއިންވެސް އިންސާނުން ވަކިކުރަން މަދިރިއަށް ފަސޭހަވެއެވެ.
މިއީ އިވޮލިއުޝަންގެ ތެރެއިން މަދިރީގެ ޖީންތަކަށް އައިސްފައިވާ ވަރަށް ފުރިހަމަ ބަދަލެކެވެ. ޖަނަވާރުތަކުގެ ލޭ ބުއިމުގެ ބަދަލުގައި އިންސާނުންނަށް އަމާޒުކުރުމަކީ، އޭޑީސް އޭޖިޕްޓީ މަދިރިއަށް ދުނިޔޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކަށް ފެތުރިގަތުމަށް ލިބުނު ވަރަށް ބޮޑު ބާރެކެވެ.
ބަލިތައް ފެތުރުމުގެ ނުރައްކާ
މަދިރިތައް އިންސާނުންނަށް މިހާ ބޮޑަށް ދެވިހިފުމުގެ ނަތީޖާއަކީ، ނުރައްކާތެރި ބަލިތައް ފެތުރޭ މިންވަރު އިންތިހާއަށް އިތުރުވުމެވެ. އޭޑީސް އޭޖިޕްޓީ މަދިރިއަކީ ޑެންގޫ، ޒިކާ، ޗިކުންގުންޔާ އަދި ރީނދޫ ހުން ފަދަ ބަލިތައް ފަތުރާ މައިގަނޑު ދިރޭސޫތްޕެވެ. ހަމައެކަނި ޑެންގޫ ހުމުގެ ސަބަބުންވެސް އަހަރަކު 100 މިލިއަނަށްވުރެ ގިނަ މީހުންނަށް ބަލިޖެހެއެވެ. މަދިރިތައް އިންސާނުންގެ މާހައުލަށް ހޭނިފައިވުމުން، މި ބަލިތައް ކޮންޓްރޯލްކުރުން ވަނީ ވަރަށް ބޮޑު ގޮންޖެހުމަކަށް ވެފައެވެ.
މަދިރި ކޮންޓްރޯލް ކުރުމުގެ މަސައްކަތް ސިޓީ ކައުންސިލުން ކުރިއަށް ގެންދަނީ-- ފޮޓޯ: ސިޓީ ކައުންސިލް
މަދިރިއެއްގެ ހަށިގަނޑަށް ވައިރަސް ވަނުމުން، އެ މަދިރިއެއްގެ އުޅުމަށްވެސް ބަދަލުތަކެއް އާދެއެވެ. ބައެއް ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، ޑެންގޫ ނުވަތަ މެލޭރިއާ ފަދަ ބަލިތައް ހުންނަ މަދިރިތައް، އިންސާނުންގެ ވަހަށް މާ ބޮޑަށް ހިއްސުތައް ހޭލައްވާލައެވެ. އަދި ބަލިޖެހިފައިވާ މީހުންގެ ހަށިގަނޑުން ދުވާ ވަސްވެސް ބަދަލުވެ، އިތުރު މަދިރިތައް އެ މީހުންނާ ދިމާއަށް އައުމަށް މަގުފަހިކުރުވައެވެ.
މިއީ ބަލި ފެތުރުން އިތުރުކުރުމަށް، ޖަރާސީމުތައް މަދިރީގެ ސިކުނޑިއާ ކުޅެލާ ގޮތެކެވެ. އިންސާނުންގެ ލޭ ބުއިމަށް ހާއްސަވުމުގެ ސަބަބުން، އެއް އިންސާނެއްގެ ގަޔަށް ހެފުމަށްފަހު އަނެއް އިންސާނެއްގެ ގަޔަށް ހެފުމުގެ ފުރުސަތު ބޮޑުވެ، ބަލިތައް ފެތުރުމުގެ ޗޭނު ވަރުގަދަވެގެން ދެއެވެ.
މުސްތަގުބަލުގެ ގޮންޖެހުންތަކާއި ހައްލުތައް
ދުނިޔޭގެ އާބާދީ އިތުރުވެ، ސިޓީތައް ބޮޑުވަމުންދާ ވަރަކަށް، އިންސާނުންގެ ލޭ ބޯން އާދަވާ މަދިރީގެ ބާވަތްތައް އިތުރުވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. ހާއްސަކޮށް މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކާއެކު، ހޫނު އަދި ހަނަފަސް މޫސުމުގެ ދިގުމިން އިތުރުވުމުން، މަދިރިތައް އިންސާނުންގެ މާހައުލަށް ބަރޯސާވާ މިންވަރު ދާނީ ބޮޑުވަމުންނެވެ.
“ސިޓީތައް ބޮޑުވަމުންދާ ހަލުވިމިނުގެ ސަބަބުން، އިންސާނުންގެ ލޭ ބޯން އާދަވާ މަދިރީގެ ބާވަތްތައް އިތުރުވުމަކީ ވަރަށް ގާތް ކަމެއް،” ޕްރިންސްޓަން ޔުނިވާސިޓީގެ ދިރާސާވެރިޔާ ނޯއާ ރޯސް ވިދާޅުވިއެވެ.
ނަމަވެސް، ސައިންސްވެރިން ދަނީ މިކަމަށް ހައްލުތަކެއް ހޯދުމަށް ކެނޑިނޭޅި މަސައްކަތްކުރަމުންނެވެ. މަދިރީގެ ސިކުނޑީގައި އިންސާނުންގެ ވަސް ދެނެގަންނަ ރިސެޕްޓަރުތައް ހޯދުމަކީ، މުސްތަގުބަލުގައި މާ ފެންވަރު ރަނގަޅު ރިޕެލެންޓްތައް އުފެއްދުމަށް ލިބުނު ވަރަށް ބޮޑު ކުރިއެރުމެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ކްރިސްޕާ ފަދަ ޖީން އެޑިޓިން ޓެކްނޮލޮޖީ ބޭނުންކޮށްގެން، މަދިރިތަކަށް އިންސާނުންގެ ވަސް ނުދުވާ ގޮތް ހެދުމަށްވެސް ދަނީ ތަހުލީލުތައް ކުރެވެމުންނެވެ. މިފަދަ ޓެކްނޮލޮޖީތަކުގެ ސަބަބުން، މަދިރީގެ އުނދަގުލުން ސަލާމަތްވުމުގެ އިތުރުން، ނުރައްކާތެރި ބަލިތަކުން އިންސާނިއްޔަތު ސަލާމަތްކުރުމަށް އާ އުންމީދުތަކެއް ވަނީ ލިބިފައެވެ.
މަދިރިއާއި އިންސާނުންނާ ދެމެދު އޮތް މި ދިގުލީ ހަނގުރާމައިގައި، ކާމިޔާބު ހޯދުމަށްޓަކައި މަދިރީގެ ބަޔޮލޮޖީ ދެނެގަތުން މުހިންމެވެ. އިންސާނުންގެ ވަހަށް މަދިރިތައް ލޯބިކުރަން ފެށި ގޮތް ހޯދުމަކީ، މި ހަނގުރާމައިގައި ސައިންސްވެރިންނަށް ލިބުނު ވަރަށް ބޮޑު ހަތިޔާރެކެވެ. ކުރިއަށް އޮތް ތާނގައި، މި ހޯދުންތަކުގެ އަލީގައި އުފައްދާ އާ އީޖާދުތަކުގެ ސަބަބުން، މަދިރީގެ ޒަރީއާއިން ފެތުރޭ ބަލިތައް ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށް އިތުރު ފަސޭހަތަކެއް ލިބިގެންދާނެއެވެ.